गांधीवादाचे पहिले विशेषण म्हणजे, ज्यांच्याजवळ जे आहे ते त्यांच्याजवळ सुरक्षित आहे यासाठी त्याला मदत करणारा आणि ज्यांच्याजवळ जे नाही ते मिळविण्याचा त्यांचा हक्क प्रस्थापित करण्यापासून त्यांना प्रतिबंधित करणारा हा वाद आहे. गांधीवादी प्रवृत्तीचे कोणीही अध्ययन तर हे स्पष्ट होईल की, गांधीवादाचा जातीव्यवस्थेप्रती दृष्टिकोण आदरार्थी आहे आणि गरीबांच्या हितासाठी श्रीमंतांना विश्वस्त म्हणून संबोधण्याचा धुर्तपणा हेच गांधीवादाचे खरे स्वरूप आहे.
गांधीवाद हा प्रतिष्ठासंपन्न लोकांचे, ऐषआरामी जीवन जगणारांचे तत्वज्ञान आहे.
गांधीवादाचे दूसरे विशेष लक्षण हे की, गांधीवाद लोकांना त्याची दुर्दैवी स्थिती हीच त्यांची सुदैवी स्थिती आहे हे सांगतो व त्यांनी ती स्वीकारावी व त्यातच आनंद मानावा यासाठी प्रयत्न करतो. हे विधान सत्य आहे हे पटवून देण्यासाठी एक दोन उदाहरण पुरे होतील.
हिंदूंचा पवित्र कायदा शूद्रांनी संपत्ती धारण केल्यास त्यांना शिक्षा फार्मावतो. एका विशिष्ट वर्गावर सक्तीने गरीबी लादणारा हा कायदा आहे. गांधीवाद हे निर्बंध रद्द करु इच्छीत नाही. गांधीवाद शूद्रांचे त्यांच्या संपत्ती त्यागण्याच्या नैतिक धैर्याबद्दल, अभिनंदन करतो. श्री. गांधी यांच्याच शब्दात, "शुद्र हे आपले धार्मिक कर्तव्य म्हणून सेवा करतात (उच्च वर्णाची) ते कधीही संपत्ती धारण करणार नाहीत. त्यांच्यात संपत्तीच्या स्वरुपात काहीही धारण करण्याची आकांक्षा सुद्धा नाही. याकरिता त्यांचे हजारदा अभिनंदन केले पाहिजे. देवसुद्धा त्यांच्यावर पुष्पवृष्टी करतील."
भंग्याप्रती गांधीवादाचा जो दृष्टिकोण आहे त्याचे एक उदाहरण पाहूया. हिंदूंचा पवित्र कायदा असे म्हणतो की भंग्याच्या मुलांनी भंग्याचा व्यवसाय करुनच जीवन जगावे. हिंदूव्यवस्थेत भंग्याचा व्यवसाय हा स्वेच्छेने निवडलेला व्यवसाय नाही. तो त्यांच्यावर जबरदस्तीने लादलेला व्यवसाय आहे. याविषयी गांधीवाद काय म्हणतो? गांधीवाद हा भंग्याच्या व्यवसायाला समाजहिताचा उच्च व्यवसाय म्हणतो व त्या व्यवसायाची स्तुती करतो. व तो व्यवसाय त्याच लोकांनी करावा आणि तो व्यवसाय समाजात कायम राहावा असे प्रयत्न करतो. अस्पृश्यांच्या संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून श्री. गांधी म्हणाले, "मला मोक्ष प्राप्त व्हावा अशी माझी आकांक्षा नाही. मला पुनर्जन्मही नको आहे. पण जर मला पुन्हा जन्म घ्यावाच लागला तर अस्पृश्य म्हणून माझा जन्म व्हावा अशी माझी तीव्र इच्छा आहे. त्यामुळे मला त्यांच्या दुःखात सहभागी होता येईल. त्यांच्या व्यथा वेदनात सहभागी होता येईल. त्यांच्यावर लादलेली गुलामगिरी माझ्याही वाट्यावर येईल. मी त्यांच्यात जन्म घेतल्याने मला या दुःखद स्थितीतून माझ्याही मुक्तीसाठी व त्यांच्याही मुक्तीसाठी प्रयत्न करता येईल. म्हणून मी प्रार्थना करतो की, मला जर पुन्हा जन्म मिळणारच असेल तर तो जन्म मला ब्राम्हणाच्या, क्षत्रियाच्या, वैश्याच्या किंवा शुद्राच्याही पोटी नसावा तर अतिशूद्राच्या पोटी असावा."
मला भंगी कामाची आवड आहे. माझ्या आश्रमात १८ वर्षाचा ब्राम्हणाचा मुलगा भंग्याचे काम करतो आहे. हा मुलगा आश्रमात भंग्याला भंगी काम चांगले कसे करावे हे शिकविण्यासाठी ते काम करतो आहे. हा मुलगा काही समाजसुधारक नाही. त्याचा जन्म सनातनी कुटुंबात झाला आहे. तो सनातनी कुटुंबातच लहानाचा मोठा झाला आहे. पण जोपर्यंत तो एक चांगला भंगी होऊ शकत नाही तोपर्यंत त्याचे जीवितकार्य सफल झाले असे त्याला वाटत नाही. म्हणून आश्रमात भंग्याने आपले काम चांगले करावे असे त्याला वाटत असेल तर, प्रथम त्याने ते काम व्यव्यस्थितपणे करावे व आपल्या कृतीने आदर्श प्रस्तुत करावा हेच उत्तम असे त्याला वाटते."
"भंग्याचे काम करुन तुम्ही हिंदू समाजातील घाण साफ़ करता आहात याची जाणीव ठेवावी.' असा फसवा युक्तिवाद करुन समाजातील विकृती एका समाजाने दुस-या समाजावर जबरदस्तीने लादल्या आहेत. गांधीवाद हा गरीबीचे तत्वज्ञान एका विशिष्ट वर्गासाठी न सांगता सर्वांसाठी सांगत असेल तर एवढेच म्हणता येईल की हे तत्वज्ञान चुकीचे तत्वज्ञान आहे. पण हा वाद एकाच वर्गासाठी गरीबीचे उदात्तीकरण करतो आहे. विवेकबुद्धीच्या अधारावर त्यांच्याप्रती केलेल्या क्रूर भेदभावाचा अस्पृश्यांनी धिक्कार केला असता पण गांधीवाद त्यांना त्यातच अभिमान बाळगण्यासाठी, प्रतिष्ठित व्यवसाय आहे असे मानण्यासाठी प्रवृत्त करु इच्छीतो याचे कारण काय? ब्राम्हणही भंग्याचे काम करावयास तयार आहे हे भंग्याला सांगण्याची काय आवश्यकता आहे. कारण हिंदू धर्मशास्त्रानुसार ब्राम्हणाने जरी भंग्याचे काम केले तरी, जन्मजात भंग्यावर हा समाज जे निर्बंध लादतो, ज्या विकृती त्याला सहन कराव्या लागतात त्या ब्राम्हण भंग्याच्या वाटेवर कधीही येणार नाहीत. कारण हिंदुस्थानात भंगी भंग्याचे काम करतो म्हणून तो भंगी नाही. भंगी हा भंग्याचे काम करीत असो अथवा नसो, तो भंगी समाजात जन्माला आला म्हणून तो भंगी आहे. जे भंगीकाम करु इच्छीत नाही त्यांनीही भंगी काम करावे म्हणून गांधीवाद हा भंगीकाम हे पवित्र व्यवसाय आहे, अशी शिकवण देत असेल तर त्या उपदेशाची उपयोगिता समजूनही घेता येईल. मग फ़क्त भंग्याच्या आत्मसन्माणाला आणि प्रतिष्ठेला आवाहन करुन त्यांनी आपले भंग्याचे काम अबाधितपणे सुरु ठेवावे यासाठीच सारे प्रयत्न करण्याची गरज काय?
भंग्याचे काम हे उदात्त काम आहे हे त्याला सांगण्याच्या पाठीमागे हेतू हा असावा की त्याला ते काम करताना त्याची लाज वाटू नये. गरीबी ही शूद्रांकरीता चांगली हे फ़क्त त्यानाच शिकविणे आणि इतरांना नाही. भंगी काम हे अस्पृश्यांनाच योग्य आहे आणि इतरांना नाही हे त्यानाच शिकविणे, त्यांच्यावर जबरदस्तीने लादण्यात आलेले हे व्यवसाय त्यांनी स्वेच्छेने स्वीकारावे म्हणून त्यांना सतत शिकवण देणे, त्यासाठी त्यांच्या भावनांना आवाहन करणे ही त्यांच्याप्रती गांधी आणि गांधीवादाने केलेली क्रूर थट्टाच होय. या असहय्य वर्गाप्रती अशाप्रकारचे घृणीत कार्य श्री. गांधीच शांतचित्ताने व कोणत्याही प्रकारची खंत न बाळगता करु शकतात.
ज्यांच्याप्रती अन्याय होतो आहे, त्या अन्यायाच्या बळीलाही अन्याय ही तुझी सुविधा आहे हे सांगणे हेच गांधीवादाचे तंत्र आहे. जर कोणत्याही वादाने धर्माचा उपयोग अफुच्या गोळीसारखा केला असेल, लोकांना भ्रमित करण्यास प्रवृत्त केले असेल, चुकीचा विश्वास आणि सुरक्षा प्रदान करण्याकरिता केला असेल तर तो वाद म्हणजे गांधीवाद होय.
संदर्भ - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर,
काँग्रेस आणि गांधींनी अस्पृश्यांप्रती काय केले?
